„Zdolny, ale leń”. Kto z nas nie zna tego określenia używanego – a czasem wręcz nadużywanego – przez nauczycieli względem uczniów objawiających trudności w nauce? Tylko, czy ten zdolny, to aby na pewno leń?
Czytanie i pisanie to niewątpliwie dwie podstawowe umiejętności szkolne, które musi opanować każdy człowiek. Stanowią one jeden z głównych warunków uzyskiwania dobrych wyników w przyszłości.
Obie te czynności są procesem złożonym, na który składają się trzy podstawowe elementy: psychologiczny, fizjologiczny oraz motoryczny. Zdarza się jednak, że któraś z tych funkcji (bądź kilka równocześnie) na pewnym etapie rozwoju człowieka zaczyna nieprawidłowo funkcjonować – mamy wówczas do czynienia z dysleksją rozwojową.
Jako pierwsi tematem tym zainteresowali się szkolni lekarze i okuliści.
Zagadnienie to w krótkim czasie znalazło się w szerokim kręgu badaczy, którzy określali je różnymi terminami, m.in.: legastenia, aleksja, analphabetia partialis czy strephosymbolia. Obecnie używany jest termin dysleksji rozwojowej, co ma służyć przede wszystkim podkreśleniu wrodzonego charakteru występujących trudności, w odróżnieniu od aleksji, zwanej inaczej dysleksją nabytą, która pojawia się na skutek uszkodzeń mózgu doznanych przez osoby, które wcześniej posiadały umiejętność czytania i pisania.
Definicyjnie dysleksja rozwojowa to zaburzenie manifestujące się trudnościami w nauce czytania i pisania, mimo stosowania konwencjonalnych metod nauczania, normalnej inteligencji i sprzyjających warunków społeczno-kulturowych. Do najczęściej wymienianych przyczyn jej występowania należą te natury biologicznej, w tym dziedziczenie cech oraz oddziaływanie zewnętrzne na płód bądź dziecko, te natury środowiskowej, jak zaburzona struktura rodziny, niewłaściwe cechy psychiczne rodziców, wadliwe oddziaływanie rodziców na dziecko czy powtarzające się błędy wychowawcze, a także te natury pedagogicznej, czyli niewłaściwa organizacja procesu edukacji. W obrębie dysleksji rozwojowej rozróżnia się dysleksję (trudności w czytaniu), dysortografię (trudności w pisaniu pod względem technicznym) oraz dysgrafię (trudności w pisaniu pod względem estetycznym).
Specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu nieproporcjonalnie częściej występują wśród chłopców, niż dziewczynek (3-4 razy częściej).
Podobnie u dorosłych, około 4 razy częściej cierpią na tego typu zaburzenia mężczyźni. Zresztą wskaźnik ten dotyczy także innych dysfunkcji ośrodkowego układu nerwowego, do których możemy zaliczyć zespół sawanta, autyzm, leworęczność, zaburzenia artykulacji i ekspresji językowej czy zespół ADHD.
Przy omawianiu objawów występowania trudności w czytaniu i pisaniu należy zwrócić uwagę na tzw. symptomy ryzyka dysleksji rozwojowej.
W wieku przedszkolnym (3-5 r.ż.) wskazuje się na wszystkie odstępstwa od prawidłowego rozwoju sprawności ruchowej całego ciała, zwłaszcza rąk, właściwej koordynacji wzrokowo-ruchowej, rozwoju lateralizacji, spostrzegania wzrokowego, pamięci wzrokowej, a przede wszystkim mowy, co może się objawiać nieprawidłową artykulacją wielu głosek, trudnościami z zapamiętaniem krótkich piosenek, wierszyków czy też nieradzeniem sobie z sylabizacją wyrazów przy pomocy klaskania.
W wieku późniejszym (6-7 r.ż.) symptomami ryzyka dysleksji mogą być niewłaściwa motoryka duża i mała, trudności w koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz funkcjach: wzrokowych, oraz słuchowo-językowych.
W okresie edukacji wczesnoszkolnej (7-10 r.ż.) należy z kolei zwrócić uwagę na pogłębianie się pewnych zaburzeń oraz stałe obniżane niektórych funkcji, np. motoryki dużej i małej, lateralizacji, orientacji w schemacie ciała i przestrzeni. Nieprawidłowo funkcjonująca koordynacja wzrokowo-ruchowa objawia się niechęcią dziecka do rysowania czy pisania, niemieszczeniem się w liniaturze, zaginaniem kartek, zbyt mocnym przyciskaniem ołówka lub długopisu, szybkim męczeniem się ręki czy wolnym pisaniem.
Na późniejszym etapie edukacji (powyżej 10 r.ż.) do wskazywanych już wcześniej nieprawidłowości, które z czasem mogą się pogłębić, dojść mogą jeszcze problemy z pamięcią i koncentracją. W aspekcie pisania trudności mogą wystąpić w zakresie poprawności ortograficznej oraz zniekształcania właściwej formy tekstu poprzez opuszczanie, dodawanie i przestawianie liter lub sylab w wyrazach, a nawet całych wyrazów. Mogą wystąpić także trudności w tworzeniu tekstów.
Symptomy dysleksji rozwojowej u adolescentów i osób dorosłych dzieli się z kolei na dwa podstawowe rodzaje trudności:
- W czytaniu – wolne tempo czytania tekstu, połączone z trudnością jego zrozumienia oraz zapamiętania.
- W pisaniu – liczne błędy ortograficzne i gramatyczne, trudności z organizacją tekstu, trudne do odczytania pismo.
Z dysleksji rozwojowej nie można się bowiem „wyleczyć”, ma się ją do końca życia. Można jedynie nad tym zaburzeniem pracować, by niwelować jego skutki. Najpierw jednak należy doprowadzić do jego rozpoznania. A jeśli sami mamy z tym problem, należy poprosić o pomoc specjalistów – pedagogów, psychologów, terapeutów. Naprawdę warto.
Katarzyna Królewicz-Gorzelańczyk
Terapeuta pedagogiczny
