O międzykulturowości w turystyce
Motywów, dla których ludzie podróżują, jest wiele. Niejednokrotnie pragną znaleźć się w nowym środowisku, które będzie różniło się od miejsca ich zamieszkania nie tylko pod względem przyrodniczym, ale i kulturowym. Tym samym stają się również nośnikami własnej kultury, doprowadzając do transmisji wzorców kulturowych (narodowych, etnicznych, rasowych czy cywilizacyjnych). I niezależnie od tego, czy podróżujący zdobywają nowe doświadczenia świadomie czy mimochodem, poszerzają horyzonty oraz zdobywają wiedzę o społeczeństwach kulturowo odmiennych.
Jak niejednokrotnie powtarzał R. Kapuściński:
„Istnieje pewna stara zasada obowiązująca wśród wytrawnych podróżników, sprowadzająca się do twierdzenia, że zawsze trzeba rozmawiać z napotkanymi w drodze ludźmi: dużo, czasem słowo-klucz lub pełną mitów opowieść, czasem łyk wody albo uśmiech, karygodne byłoby ich przeoczyć (…). Tylko wtedy bowiem dotrze się do serca kontynentu”.
Turystykę bowiem należy pojmować jako spotkanie – człowieka z przyrodą, człowieka z kulturą, człowieka z człowiekiem. Jest to przecież zetknięcie się dwóch kultur: autochtona i turysty, odwiedzanego i przybysza, gospodarza i gościa.
Rozpatrując zjawisko turystyki międzynarodowej, należy mieć na uwadze, że najczęściej dochodzi do spotkań kultury kraju rozwijającego się z kulturą kraju rozwiniętego bądź spotkań różnych kultur w ramach krajów rozwiniętych. Kontakty te są przejściowe, ograniczone czasowo i przestrzennie, charakteryzuje je także pewna nierówność szans między obiema stronami oraz początkowy brak bezinteresowności stosunków. W efekcie owych spotkań turyści mają okazję poznać fragment odwiedzanego kraju, a co za tym idzie, wyrobić sobie wyobrażenie o całej społeczności i kulturze. Niestety, nieraz jest ono mylne. Dlatego też coraz większa liczba młodych turystów organizuje wyprawy mające na celu dotarcie jak najgłębiej i w ląd, i w kulturę, a także nawiązanie bezpośredniego kontaktu z rdzennymi mieszkańcami odwiedzanych ziem, poznanie ich codziennego życia, języka, obyczajów itp. Zależy im zatem na nawiązaniu dialogu międzynarodowego, co stoi niejako w opozycji do tradycyjnej formy turystyki starszego pokolenia, nastawionego na wypoczynek.
Ze zjawiskiem międzykulturowości w turystyce wiąże się również pojęcie akulturacji, rozumianej jako wzajemne oddziaływanie, obcujących ze sobą kultur, czego efektem może być przejęcie cech jednej kultury od drugiej. Na akulturację turystów składają się cztery fazy:
- Faza pierwsza – fascynacja nowością, egzotyką, stan euforii;
- Faza druga – szok kulturowy, będący wynikiem lepszego poznania codziennego życia mieszkańców obcego kraju;
- Faza trzecia – poznawanie nowym norm i wartości, adaptacja;
- Faza czwarta – równowaga. Ostatnia z faz może przy tym przyjąć różne formy, bowiem w nowym kraju człowiek może czuć się lepiej niż w rodzimym, gorzej bądź tak samo. Długość trwania poszczególnych faz akulturacji jest przy tym uzależniona od czasu pobytu – im dłuższy pobyt, tym dłużej trwają wszystkie fazy (np. faza szoku może trwać nawet rok). Warto tu też zaznaczyć, że czasami po powrocie turysty do rodzimego kraju pojawia się u niego tzw. zwrotny szok kulturowy, będący wynikiem długiego przebywania wśród przedstawicieli obcej kultury.
Trzeba jednak pamiętać, że nie tylko turyści reagują fazowo na zetknięcie z obcą kulturą, akulturacji ulegają także społeczności goszczące przybyszów. Składają się na nią trzy fazy: faza pierwsza – ciekawość, zainteresowanie; faza druga – etnocentryzm, ocenianie przybyszów według kryteriów społeczności gospodarzy, najczęściej niekorzystne; faza trzecia – policentryzm, polegający na zrozumieniu relatywizmu kulturowego.
Co istotne, komunikacji międzykulturowej w turystyce każdy może się nauczyć. W pierwszej kolejności należy sobie uświadomić, że turystę i tubylca różni sposób myślenia, mentalność, styl bycia. Następnie konieczne jest zdobycie wiedzy o danej kulturze – trzeba poznać obyczaje, rytuały, symbole, bohaterów, wartości, a także codzienność drugiej strony, nawet jeśli nie będzie się ich rozumieć czy podzielać. Ostatnim etapem jest nabycie umiejętności współżycia z nową kulturą, na co składa się m.in. rozpoznawanie i używanie symboli danej kultury, czerpanie satysfakcji z przebywania w nowym środowisku czy rozwiązywanie problemów (coraz bardziej skomplikowanych), które wiążą się z życiem w nowym otoczeniu.
Jak można zatem zauważyć, współczesna turystyka, niezależnie od swoich pobudek, umożliwia kontakty międzykulturowe i stanowi przestrzeń akulturacji nowych zwyczajów, postaw i wzorców. Bowiem nawet turystyka masowa, nastawiona na łatwy dostęp do innych krajów, ciepłych plaż oraz fakultatywnych wycieczek w atrakcyjne miejsca, staje się:
„Źródłem doświadczeń w zakresie form relacji społeczno-kulturowych. (…) pomaga przekraczać własne bariery kulturowe, poszerza pola doznań (kulinarnych, seksualnych i innych), wzmacnia mobilność społeczną (zdolność do akomodacji w międzykulturowym świecie przepływów), modeluje postawy wobec odmienności. […] jest znaczącym czynnikiem zmiany społecznej”. (K. Fidyk)
Katarzyna Królewicz-Gorzelańczyk
