Przemijanie to jeden z najważniejszych i najbardziej uniwersalnych tematów w literaturze, poruszany na przestrzeni wieków przez autorów różnych epok i kultur. Pojawia się w epopejach, poematach, powieściach oraz dramatach, podkreślając złożoność ludzkiej natury i kruchość życia. W literaturze przemijanie często związane jest z egzystencjalnymi pytaniami o sens istnienia, wartość chwil, które odchodzą w niepamięć, oraz próby zapisu tych chwil jako sposobu na ocalenie ich od zapomnienia.

Przemijanie jako kluczowy motyw w literaturze starożytnej

Starożytni Grecy i Rzymianie rozważali temat przemijania w kontekście życia człowieka, jego nieuchronnego końca oraz możliwości osiągnięcia nieśmiertelności poprzez heroiczne czyny. Homer w „Iliadzie” przedstawia historię Achillesa, który świadomie wybiera krótki, ale pełen chwały żywot, aby pozostać nieśmiertelnym w pamięci pokoleń. To wyraźne nawiązanie do starożytnego etosu heroicznego, gdzie bohaterowie, mimo świadomości przemijalności życia, starają się wywrzeć niezatarte piętno na świecie.

Z kolei Horacy w swoich odach formułuje słynne zdanie – non omnis moriar – „nie wszystek umrę”, odnosząc się do przeświadczenia, że twórczość poetycka może przetrwać upływ czasu, zapewniając autorowi swoistą nieśmiertelność. W jego utworach możemy znaleźć wyraźne refleksje nad nietrwałością ludzkiego życia, a jednocześnie nad ponadczasową siłą sztuki, która pozwala na zachowanie pamięci o człowieku na wieki.

Średniowieczne i renesansowe spojrzenie na przemijanie

Średniowiecze w literaturze na przemijanie patrzyło w dużej mierze przez pryzmat chrześcijańskiej eschatologii. Temat „vanitas” był bardzo popularny, a literaci przypominali o kruchości życia i nieuchronności śmierci, podkreślając zarazem potrzebę przygotowania się na życie wieczne. Przykładem jest słynna „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, średniowieczny polski wiersz dialogowy, w którym alegoryczna postać Śmierci rozważa na temat natury przemijania i przypomina, że każdy, bez względu na status społeczny, podlega tej samej nieuchronnej prawdzie.

W renesansie, epoce odrodzenia człowieka, przemijanie zyskało nowe, bardziej humanistyczne oblicze. W twórczości Jana Kochanowskiego, który zainspirowany literaturą antyczną łączył refleksje nad przemijaniem z motywami miłości i piękna. W „Pieśniach” oraz słynnych „Trenach” podjął temat osobistej straty i kruchości ludzkiego życia, odnosząc się do śmierci swojej córki Urszulki. Kochanowski, opisując swoje cierpienie, stara się ukoić ból poprzez poezję, która stanowi zarazem sposób na przetrwanie pamięci o jego dziecku.

Barokowa fascynacja vanitas

Barok to epoka, w której motyw przemijania doszedł do pełnej ekspresji w literaturze i sztuce. Twórcy tej epoki szczególnie akcentowali temat vanitas, czyli marności i nietrwałości rzeczy doczesnych. Poezja Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego doskonale oddaje ducha barokowego napięcia między pragnieniem nieśmiertelności a świadomością kruchości ludzkiej natury. W jego sonetach można odnaleźć wyraźne zmagania człowieka rozdartego między potrzebami ciała a duszy, próbującego odnaleźć sens w nietrwałości życia i uciec przed nieuchronnym przemijaniem.

W barokowej poezji popularne stały się motywy czaszek, klepsydr, zwiędłych kwiatów czy symboli przemijalności – a wszystko to, by przypomnieć o tym, że życie człowieka jest krótkie i nieuchronnie zmierza ku śmierci. Motyw ten odnajdujemy nie tylko w literaturze polskiej, ale także europejskiej, na przykład w twórczości Johna Donne’a, który w swoich poezjach rozważał na temat śmierci, przemijalności i życia po śmierci.

Romantyczna nostalgia za przeszłością

W epoce romantyzmu przemijanie zaczęło być postrzegane bardziej subiektywnie. Dla romantyków temat ten stał się pretekstem do wyrażania nostalgii za minionymi czasami, pięknem utraconym i tęsknotą za tym, co dawno przeminęło. Dla Adama Mickiewicza przemijanie wiązało się z tęsknotą za ojczyzną i młodzieńczymi ideałami. W „Dziadach” poeta nie tylko porusza temat śmierci, ale także jej wpływu na żyjących, przeszłości, która wciąż ma oddziaływanie na teraźniejszość, a nawet przyszłość. 

Dziełem przepełnionym refleksją nad przemijalnością jest również „Pan Tadeusz”, gdzie Mickiewicz tworzy wizję idyllicznej Polski, która już nie istnieje. Ten poemat można uznać za swoisty pomnik dla przeszłości, próbę zachowania obrazu dawnej, ukochanej ojczyzny, która niegdyś kwitła, a teraz jest jedynie wspomnieniem.

Literatura modernistyczna i kryzys przemijania

Modernizm, który zyskał na sile na przełomie XIX i XX wieku, przyniósł nowe podejście do motywu przemijania, często nacechowane pesymizmem oraz poczuciem kryzysu wartości. Moderniści, tacy jak Thomas Mann w „Śmierci w Wenecji”, pokazują przemijanie jako proces nieunikniony i nieuchronnie prowadzący do rozpadu oraz samotności. Motyw przemijania nabiera tutaj bardziej indywidualnego charakteru – staje się częścią wewnętrznego świata bohatera, który często zmaga się z lękiem przed końcem i rozpadem własnej tożsamości.

W literaturze polskiej Stanisław Wyspiański w „Weselu” zawarł refleksję nad przemijaniem w kontekście narodowym, analizując marzenia o wolności i nieuchronny koniec ideałów. Podobne wątki podejmuje Władysław Reymont w „Chłopach”, ukazując cykl życia i śmierci w rytmie natury oraz przemijalność nie tylko ludzkich istnień, ale i wartości społecznych oraz zwyczajów.

Współczesna literatura wobec przemijania

W literaturze współczesnej przemijanie nadal odgrywa kluczową rolę, choć temat ten ulega coraz większej indywidualizacji. Wielu autorów skupia się na ukazaniu przemijania nie tylko jako procesu biologicznego, ale również jako przemijania kultury, wartości czy związków międzyludzkich. Olga Tokarczuk w swoich powieściach, takich jak „Bieguni” czy „Prawiek i inne czasy”, podkreśla cykliczność życia oraz poszukiwanie harmonii między trwałością a przemijalnością. 

Wisława Szymborska, noblistka, w swoich wierszach ujmuje przemijanie w sposób subtelny i jednocześnie niezwykle głęboki. Przykładem może być wiersz „Kot w pustym mieszkaniu”, który jest poetycką refleksją nad śmiercią, stratą i próbą oswojenia się z nieobecnością kogoś bliskiego. Szymborska podchodzi do tematu z humorem, ale i melancholią, wskazując na kruchość relacji i chwil, które nieodwracalnie przemijają.

Temat przemijania w literaturze jest niezwykle bogaty i wielowymiarowy. Na przestrzeni wieków autorzy próbowali na różne sposoby opisać oraz zrozumieć istotę życia i nieuchronność śmierci. Przemijanie w literaturze stanowi nie tylko refleksję nad czasem, ale i nad ludzką naturą – pełną pragnienia, aby choć na chwilę uciec od tej nieuniknionej prawdy. Literatura, poprzez zapis ludzkich doświadczeń, staje się swoistym pomnikiem dla tego, co minęło, pozwalając następnym pokoleniom dotknąć dawnych chwil, ludzi i uczuć. W ten sposób, mimo upływu czasu, literatura przypomina nam, że przemijanie jest częścią naszej egzystencji, a zarazem czyni nas świadomymi piękna każdej chwili, którą możemy przeżyć.

KD