Czy warto…?

Trwałe konsekwencje krótkiej chwili przyjemności

Alkoholowy Zespół Płodowy (FAS) jest efektem działania alkoholu na płód w okresie prenatalnym. Składają się na niego różnego rodzaju umysłowe i fizyczne zaburzenia, wywołane substancją toksyczną, jaką jest alkohol – w momencie spożywania go przez kobietę ciężarną jego cząsteczki z łatwością przenikają przez łożysko, uszkadzając nienarodzone dziecko.

Diagnostyka syndromu FAS dopiero rozwija się w Polsce. Jak uważa M. Klecka, wiedza na temat uszkodzeń mózgu wywołanych alkoholem jest nadal „niewystarczająca i zbyt słabo upowszechniana w środowisku medycznym. Również psycholodzy i pedagodzy nie dysponują narzędziami diagnostycznymi umożliwiającymi rozpoznanie FAS. Omawiana problematyka powinna być także przybliżona terapeutom, gdyż to właśnie do nich zwracają się po pomoc rodzice i opiekunowie dzieci z alkoholowym zespołem płodowym. Rodzice są zaniepokojeni „niewyuczalnością” dziecka i brakiem efektów rozwojowych. Określają je jako niewspółmierne do ogromnego wysiłku i pomocy udzielanej dziecku. A efekty są znikome, ponieważ dzieci z syndromem FAS nie przyswajają wiedzy przekazywanej w tradycyjny sposób, ich mózg pracuje w innym trybie”.

Większość dzieci z FAS ma IQ mieszczący się w tzw. normie intelektualnej. Najgroźniejsze cechy tego syndromu to niewidoczne symptomy uszkodzeń neurologicznych. Co ciekawe, objawy te nie są zaburzeniami zachowania, ale rezultatem stałego, trwałego uszkodzenia mózgu i nie zależą od woli dziecka. Wszelkie zmiany mózgu przekładają się w konsekwencji na funkcjonowanie poznawcze, społeczne i emocjonalne dzieci z FAS. W tych trzech sferach mają one często specyficzne problemy i potrzeby. 

Do niewłaściwego funkcjonowania sfery poznawczej zalicza się m.in.: problem z dokonywaniem oceny, nieumiejętność rozwiązywania problemów, problemy z przyswajaniem pojęć abstrakcyjnych (matematyka, pieniądze, itp.), trudności z poczuciem czasu, dopasowaniem pewnych czynności do określonych godzin, cykliczną naturą zjawisk, poczuciem przyszłości i przeszłości, trudności z myśleniem przyczynowo-skutkowym, nieumiejętność uczenia się na błędach, trudności z wyobraźnią – brak umiejętności wyobrażenia sobie tego, czego się już doświadczyło, trudności z rozumieniem różnych aspektów sytuacji, problemy z pamięcią przestrzenną, słuchową i wzrokową – możliwość zgubienia się przez dziecko nawet w okolicy domu, słabą zdolność przywoływania informacji, trudności z odtwarzaniem, przerysowywaniem i przepisywaniem, niezdolność do samodzielnego uczenia się, a nawet upośledzenie umysłowe.

Do nieprawidłowości w sferze społecznej u dziecka z FAS zaliczyć z kolei należy: brak zdolności do obserwowania i reagowania na mimikę czy gesty, co z kolei prowadzi do upośledzenia kontaktów społecznych, problemy z organizacją, niedojrzałe zachowania społeczne i emocjonalne, podatność na manipulację i wykorzystanie oraz na fizyczną, seksualną i emocjonalną przemoc, niezdolność do analizowania skutków własnego postępowania, kłopoty z nawiązywaniem kontaktów z rówieśnikami, zwłaszcza w wieku dorastania, nierozumienie norm i zasad społecznych, trudności w ich przestrzeganiu, a także trudności z osiągnięciem pełnej niezależności, utrzymaniem stałej posady i wytrwaniem w zdrowym związku.

Natomiast do dysfunkcyjnego działania sfery emocjonalnej u dziecka z FAS zalicza się m.in.: nadpobudliwość, bezcelową nadaktywność, drażliwość, trudności w kontroli impulsów, zaburzoną gospodarkę hormonalną, powodującą podwyższony poziom lęku lub agresję, niską samoocenę, trudność w przyjmowaniu krytyki dotyczącej swojej osoby, nadwrażliwość na dotyk i dźwięk, łatwość popadania w stany depresyjne czy skłonność do uzależnień.

Dzieci z FAS nie są zatem w stanie zrozumieć subtelnych znaków, dawanych przez otoczenie w odpowiedzi na ich zachowanie – nie rozumieją gestów i wyrazu twarzy, co utrudnia relacje, łatwo ulegają wpływom, podporządkowują się innym, chcąc ich zadowolić, co powoduje, że wchodzą często w rolę ofiary. Z tego powodu potrzebny jest im ciągły nadzór ze strony dorosłych. W rozwoju dzieci z FAS występuje również duża rozbieżność pomiędzy dojrzałością fizyczną a emocjonalną i społeczną. 18-latek z FAS, całkiem sprawny intelektualnie, może osiągać rozwój emocjonalny i społeczny 12/13-latka, a przecież inne oczekiwania mamy wobec 18-latka, a inne wobec 12/13-latka. Może to więc być przyczyną wielu konfliktów bądź oczekiwań nieadekwatnych do rzeczywistego rozwoju dziecka.

Należy także zaznaczyć, że bez wczesnej interwencji i właściwej opieki u osób z FAS rozwinąć się mogą tzw. zaburzenia wtórne, a wśród nich np.: zmęczenie, napady złego humoru, frustracja, agresja, strach, wycofanie, zamknięcie się w sobie, kłamstwo, ucieczki z domu, kłopoty w domu i/lub w szkole, kłopoty z prawem, nadużywanie narkotyków/alkoholu, niepożądana ciąża, bezrobocie, bezdomność, skłonności samobójcze bądź problemy ze zdrowiem psychicznym. Tym problemom można jednak przeciwdziałać – oczywiście jeśli rodzice i profesjonaliści rozumieją zaburzenia w rozwoju poznawczym, związane z przeszłością dziecka i działaniem alkoholu na jego mózg w życiu płodowym. 

Warto tu także przytoczyć wyniki badań, dotyczące osób w wieku 12-51 lat ze stwierdzonym FAS, którym nie udzielono właściwej pomocy – operuje nimi literatura przedmiotu:

• 95% ma problemy ze zdrowiem psychicznym,
• 55% znajduje się w zakładzie karnym,
• 60% przerwało naukę szkolną,
• 52% przejawia zaburzenia seksualne,
• 82% nie umie żyć niezależnie,
• 70% pozostaje bez pracy,
• 50% mężczyzn i 70% kobiet ma problemy z alkoholem i narkotykami.

Na koniec warto podkreślić konieczność zapamiętania faktu, iż każda z osób z FAS charakteryzuje się inną konfiguracją zaburzeń, dlatego każdy z chorych musi być traktowany indywidualnie. Wcześniej przedstawione objawy fizyczne i umysłowe są objawami pierwotnym, z którymi dziecko z FAS przychodzi na świat i nawet największa troska rodziców bądź opiekunów po urodzeniu nie jest już w stanie ich usunąć. Natomiast właściwa opieka i terapia są w stanie sprawić, że zapobiegnie się lub zminimalizuje w znacznym stopniu objawy wtórne FAS. Trzeba mieć bowiem świadomość, że nakładanie się kolejnych zaburzeń znacznie utrudnia funkcjonowanie osobom z Alkoholowym Zespołem Płodowym. Dlatego też, mając to wszystko na uwadze, badacze zagadnienia wysuwają różne postulaty związane z FAS. Oto najważniejsze z nich:

Należy rozpropagować wiedzę o FAS. Być może świadomość istnienia FAS ostrzeże matki przed konsumpcją nawet niewielkiej ilości alkoholu w czasie trwania ciąży.

Należy zorganizować system wsparcia oraz jeżeli wymaga tego sytuacja terapię przeciwalkoholową dla kobiet będących w ciąży, a spożywających alkohol. Przerwanie picia, w każdym okresie ciąży, zmniejsza skutki teratogennego wpływu alkoholu na płód.

Należy objąć wsparciem i terapią dzieci z FAS oraz ich rodziny, co pozwoli zminimalizować ryzyko zagrożenia wykluczeniem społecznym.

Katarzyna Królewicz-Gorzelańczyk

Terapeuta pedagogiczny