Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała bezsenność za chorobę cywilizacyjną, którą trzeba leczyć. Kłopoty ze snem pogarszają samopoczucie, pamięć i koncentrację, a także zmniejszają odporność organizmu.
Bezsenność zabija radość życia, podkopuje siły i jak wampir wysysa krew z mózgu oraz serca — tak mówi lekarz Axel Munthe w Księdze z San Michele.
Kiedy zapada zmierzch
Bezsenność i zaburzenia snu, to choroba naszych czasów. Napoleon Bonaparte sypiał 4-5 godzin na dobę, a Albert Einstein aż 11-12. To, ile snu potrzebujemy, jest sprawą indywidualną i zależy m.in. od predyspozycji genetycznych, wieku, pory roku, stylu życia, a nawet rodzaju wykonywanej pracy (mniej stresująca pozwala lepiej i dłużej spać).
Najdłużej sypiają niemowlęta (nawet 18 godzin na dobę), a najkrócej seniorzy — czasem tylko 5-6 godzin. Do tej pory przeważał pogląd, ze organizm zdrowego dorosłego człowieka wymaga 7-8 godzin nocnego wypoczynku. Jednak te dane się zmieniają. Okazuje się, że tak naprawdę potrzeba nam 5-6 godzin snu, a reszta czasu spędzona w łóżku to już tylko przyjemność.
Gdy zapada zmierzch, organizm domaga się wypoczynku. To zmęczenie całodzienną pracą i krzątaniną, ale też natura — gdy do oka dociera mniej światła dziennego, organizm produkuje coraz więcej melatoniny — hormonu, który wywołuje uczucie senności.
Do sypialni zwykle wędrujemy między godziną 22 a 23. Zdarzają się też tzw. nocne marki, ale i one kapitulują między 1 a 3 w nocy. Wtedy bowiem organizm odczuwa największe zapotrzebowanie na regeneracyjny wypoczynek. Spada nieco temperatura ciała i obniża się ciśnienie krwi. Sen, który trwa około ośmiu godzin, składa się zwykle z czterech lub pięciu cykli. Każdy z nich trwa od 90 do 100 minut i dzieli się na pięć następujących po sobie faz.
Fazy snu
Pierwsza — jest czymś pośrednim między jawą a snem i zajmuje ledwie kilka minut. Spada PRODUKCJA kortyzolu — hormonu stresu, wzrasta zaś we krwi stężenie melatoniny — hormonu ułatwiającego zaśnięcie. Jeśli nic w tym czasie ci nie przeszkodzi, zasypiasz.
Druga — to sen płytki, lekki. Mięśnie są rozluźnione, oczy nie poruszają się, oddech zwalnia i staje się równomierny. Obniża się nieco temperatura i ciśnienie krwi.
Trzecia — zwane jest snem wolnofalowym. Mózg pracuje jeszcze na zwolnionych obrotach, jednak świadomość wyłącza się coraz bardziej. Umysł i ciało się regenerują.
Czwarta — REM (to skrót od angielskich słów „rapid eye movements”, które oznaczają szybkie ruchy gałek ocznych), nazywane jest też snem paradoksalnym, ponieważ choć ciało wtedy śpi, to mózg pracuje bardzo intensywnie. Zabiera 25 % czasu snu. Wtedy pojawiają się senne marzenia, ale także wtedy zapamiętujemy, to czego nauczyliśmy się poprzedniego dnia. Pod koniec nocy wydłuża się czas trwania marzeń sennych. Im bliżej świtu, tym fazy snu paradoksalnego trwają dłużej niż u zarania nocy. Niektórzy tym właśnie tłumaczą fakt, że zwykle znajdujemy się w samym środku marzeń sennych, gdy dzwoni budzik. Po zakończeniu fazy REM organizm uspokaja się, wycisza. Za chwilę znowu wkracza w kolejny cykl.
Jakie funkcje spełnia sen?
Do zregenerowania sił wystarczą trzy pełne cykle. Bywa jednak, że ludzie nie przechodzą przez pięć kolejnych faz snu, ograniczają się np., tylko do dwóch pierwszych. Taki „płytki” sen nie przynosi odpoczynku i pogarsza samopoczucie w ciągu dnia. Gdy śpisz, regenerują się narządy wewnętrzne, z tkanek usuwane są toksyny i zbędne produkty przemiany materii. We śnie nasilają się procesy wzrostu (dlatego tak ważne jest wysypianie się dzieci i młodzieży), bo nocą następuje wzmożone wydzielanie niektórych hormonów, m.in. wzrostu, ale też prolaktyny, progesteronu i testosteronu — tak ważnych w okresie pokwitania.
Nocą znakomicie poprawia się stan skóry — dzieje się to głównie między godziną 22 a 4. W czasie snu regenerują się też komórki mózgu — nie wyklucza to jednak intensywnej pracy, gdy porządkuje i utrwala informacje z całego dnia. Nocne wyciszenie niezbędne jest dla psychiki — dzięki niemu nie masz kłopotów z pamięcią, koncentracją i możesz sprawnie funkcjonować w ciągu dnia.
Przypadłość, jaka nas dotyka po przekorczeniu stref czasowych, nazywa się zespołem długu czasowego (z ang. jet-lag). Mamy wtedy kłopoty z zaśnięciem i przespaniem całej nocy, jesteśmy znużeni w ciągu dnia, mamy słabszy refleks, osłabioną koncentrację. Naukowcy dowiedli, że zespołowi jet-lag zapobiec może melatonina – substancja naturalnie wytwarzana w mózgu przez szyszynkę. Zapadnięcie zmroku jest sygnałem dla szyszynki, że ma rozpocząć produkcję melatoniny. Stajemy się senni i chętnie kładziemy się do łóżka. Gdy budzi nas światło dnia, wydzielanie melatoniny słabnie. W ten sposób ta naturalna substancja reguluje cykl snu i czuwania, decyduje o aktywności organizmu i czasie, w którym powinien odpocząć.
Oblicza bezsenności
Kłopoty ze spaniem mogą zaczynać się już w momencie, gdy kładziesz się do łóżka — zanim wreszcie zmorzy cię sen, mija nawet kilka godzin. Bywa, że zasypiasz bez trudu, ale nocą budzisz się i trudno ci ponownie zasnąć. Zdarza się też, że wybudzasz się nad ranem i już na jawie czekasz na dzwonek budzika. Wszystkie te problemy noszą miano bezsenności. Każdemu zdarza się nieprzespana noc (czy kilka nocy). To bezsenność przygodna związana np. ze zmianą strefy czasowej czy napięciem emocjonalnym (np. przed egzaminem, ślubem).
Krótkotrwała bezsenność (do trzech tygodni) może być związana np. z chorobą czy napięciem w pracy, gdy mocno przeżywasz np. awans. Jeżeli masz 3-4 „białe” noce w tygodniu i trwa to co najmniej przez miesiąc — to już wymaga leczenia.
